Czy książka może być początkiem rozmowy o zdrowiu psychicznym? I czy prosta historia o króliczku albo sowie może realnie pomóc dziecku poradzić sobie z lękiem, samotnością czy brakiem pewności siebie? Podczas IV konferencji „Liczymy się dla edukacji” Katarzyna Nawrocka z Fundacji Zaczytani.org pokazała, że odpowiedź brzmi: tak – pod warunkiem, że czytanie nie kończy się na samej lekturze.

Triada kryzysu psychicznego – co dziś najbardziej dotyka dzieci

Wystąpienie zaczęło się od uporządkowania tego, z czym mierzą się dziś dzieci i młodzież. Kluczowe są trzy elementy, które razem tworzą tzw. triadę kryzysu psychicznego:

• niskie poczucie własnej wartości,
• samotność,
• brak poczucia sprawczości.

To nie są problemy „tylko dziecięce”. W wielu przypadkach dotyczą także dorosłych, którzy sami nie zostali nauczeni mówienia o emocjach, stawiania granic czy budowania zdrowej samooceny.

Poczucie własnej wartości oznacza podstawowe przekonanie: „mam prawo tu być i mam prawo być sobą”. Samotność to nie tylko brak relacji rówieśniczych, ale także brak prawdziwego kontaktu z dorosłymi. Z kolei sprawczość to doświadczenie wpływu – najpierw w małych decyzjach, potem w coraz większych.

Bajkoterapia – trzy proste kroki, które robią różnicę

Fundamentem podejścia Fundacji Zaczytani.org jest bajkoterapia, rozumiana jako proces w trzech krokach:

1. czytanie,
2. rozmowa,
3. ćwiczenie.

Czytanie to nie tylko kontakt z tekstem, ale przede wszystkim „kaloryczny czas” spędzony razem – z uwagą i obecnością dorosłego.
Rozmowa pozwala dziecku nazwać emocje i zrozumieć sytuację bohatera.
Ćwiczenie to utrwalenie – przez zabawę i działanie.

Kluczowy moment pojawia się wtedy, gdy dziecko zaczyna przechodzić od opowieści o bohaterze do opowieści o sobie. Najpierw mówi o tym, czego bał się króliczek albo co przeżywała sowa, a po chwili zaczyna mówić o własnych doświadczeniach ze szkoły, przedszkola czy podwórka.

To bezpieczna droga do rozmowy o trudnych emocjach – bez presji i bez oceniania.

Bajki, które odpowiadają na realne problemy

Fundacja przygotowała zestaw materiałów odpowiadających konkretnym wyzwaniom:

• „Leśna Paczka” – o samotności i roli dorosłego,
• „Żółta Czapka” – o poczuciu własnej wartości,
• „Instrukcja obsługi pecha” – o sprawczości i wpływie na swoje życie.

Wszystkie materiały są dostępne bezpłatnie – w formie PDF-ów, audiobooków oraz scenariuszy pracy dla nauczycieli i rodziców. Co ważne, każdy zestaw zawiera także artykuł ekspercki, który pomaga dorosłym przygotować się do rozmowy z dzieckiem.

Dlaczego to działa – czyli jak dzieci myślą o świecie

Jednym z kluczowych elementów jest sposób, w jaki dzieci postrzegają rzeczywistość. Do około dziewiątego roku życia myślenie ma charakter „magiczny” – dzieci nie analizują problemów tak jak dorośli, ale „przebajkowują” je.

Dzięki utożsamieniu z bohaterem mogą bezpiecznie powiedzieć:
„boję się”,
„coś mnie boli”,
„jestem smutny”.

To właśnie moment, w którym dorosły może wejść w rozmowę – nie z pozycji eksperta, ale partnera.

Odporność psychiczna – system, nie jedna umiejętność

Ważnym wątkiem wystąpienia było pokazanie, że odporność psychiczna nie sprowadza się tylko do „radzenia sobie z emocjami”. To system połączonych elementów:

• myśli,
• emocji,
• ciała,
• wartości.

Nie da się zadbać o jeden obszar, ignorując pozostałe. Jeśli dziecko jest przemęczone, niewyspane i przebodźcowane – sama rozmowa o emocjach nie wystarczy.

Dlatego w praktyce oznacza to:

• wzmacnianie wspierającej narracji („spróbujmy razem”, „zróbmy to krok po kroku”),
• dbanie o ciało (sen, ruch, oddech),
• normalizowanie emocji (każda emocja jest informacją),
• budowanie wartości (relacje, współpraca, sens działania).

Rola dorosłych – obecność zamiast gotowych odpowiedzi

Jedna z najważniejszych wskazówek dotyczyła reakcji dorosłych. Naturalnym odruchem jest szybkie szukanie rozwiązania problemu. Tymczasem dziecko często potrzebuje najpierw:

• bycia wysłuchanym,
• uznania emocji,
• poczucia, że ktoś jest po jego stronie.

Dopiero potem można wspólnie szukać rozwiązań.

Edukacja przez relację, nie tylko przez wiedzę

Wystąpienie Katarzyny Nawrockiej wpisuje się w szerszy wątek całej konferencji: edukacja to nie tylko przekazywanie wiedzy, ale budowanie relacji i kompetencji społecznych.

Książka – nawet najprostsza – może stać się narzędziem, które:

• otwiera rozmowę,
• pomaga nazwać emocje,
• wzmacnia poczucie wartości,
• buduje sprawczość.

I co najważniejsze – daje coś, czego często najbardziej brakuje: czas i uważność dorosłego.